Liturgische kleuren: betekenis en gebruik

Liturgische kleuren maken binnen verschillende christelijke tradities zichtbaar in welke periode van het kerkelijk jaar een viering plaatsvindt. Wit, groen, rood en paars zijn bekende kleuren. Op enkele momenten kan ook roze worden gebruikt.

De kleuren zijn vooral terug te zien in liturgische gewaden en kerktextiel, zoals stola's, kazuifels en andere paramenten. Een belangrijk onderscheid is dat de liturgische kleur niet automatisch de kleur van alle kaarsen in de kerk bepaalt. Altaar- en kerkkaarsen blijven bijvoorbeeld vaak wit of ivoorkleurig terwijl de liturgische kleur groen, rood of paars is.

Wat zijn liturgische kleuren?

Liturgische kleuren zijn kleuren die worden gebruikt om verschillende perioden, feestdagen en vieringen binnen het kerkelijk jaar zichtbaar van elkaar te onderscheiden. De kleur ondersteunt daarmee de sfeer en betekenis van een bepaalde liturgische periode.

Het kleurgebruik is niet binnen iedere christelijke traditie volledig hetzelfde. Vooral binnen de rooms-katholieke kerk bestaat een duidelijk systeem van liturgische kleuren. Ook anglicaanse en verschillende protestantse kerken gebruiken liturgische kleuren, maar toepassingen kunnen per traditie en plaatselijke kerk verschillen.

Welke liturgische kleuren zijn er?

De bekendste liturgische kleuren binnen de westerse christelijke traditie zijn:

• wit;
• groen;
• rood;
• paars;
• roze.

Daarnaast kunnen binnen bepaalde tradities en bij bijzondere gelegenheden andere kleuren of varianten voorkomen. Voor het begrijpen van het algemene liturgische kleurgebruik vormen deze vijf kleuren echter een goede basis.

Wat betekent de liturgische kleur wit?

Wit wordt onder andere verbonden met licht, vreugde, feest en zuiverheid. Het is een belangrijke feestelijke kleur binnen de christelijke liturgie.

Wit wordt bijvoorbeeld gebruikt tijdens de kersttijd en de paastijd en kan ook bij andere feestelijke vieringen voorkomen.

Dat wit eveneens een veelgebruikte kleur voor kerk- en altaarkaarsen is, betekent niet dat witte kaarsen alleen tijdens een witte liturgische periode worden gebruikt. Witte of ivoorkleurige kerkkaarsen kunnen gedurende het hele kerkelijk jaar blijven staan.

Wat betekent de liturgische kleur groen?

Groen wordt vooral gebruikt tijdens de tijd door het jaar. De kleur wordt onder andere verbonden met groei, leven en hoop.

Omdat de tijd door het jaar een aanzienlijk deel van de kerkelijke kalender beslaat, is groen een liturgische kleur die regelmatig in gewaden en kerktextiel zichtbaar is.

Een groene liturgische kleur betekent echter niet dat de altaarkaarsen eveneens groen moeten zijn.

Wat betekent de liturgische kleur rood?

Rood wordt binnen de liturgie onder andere verbonden met vuur, de Heilige Geest, liefde, bloed en martelaarschap. Daardoor kan de kleur op verschillende bijzondere dagen worden gebruikt.

Een bekend voorbeeld is Pinksteren, waarbij rood verwijst naar de Heilige Geest en het beeld van vuur. Rood komt daarnaast voor bij verschillende vieringen die verband houden met het lijden van Christus en met martelaren.

Ook tijdens een rode liturgische periode blijven gewone altaarkaarsen vaak wit of ivoorkleurig.

Wat betekent de liturgische kleur paars?

Paars wordt verbonden met voorbereiding, bezinning en boete. De kleur is vooral bekend van Advent en de Veertigdagentijd voorafgaand aan Pasen.

Paars kan daarnaast binnen bepaalde tradities ook bij uitvaarten of andere herdenkingsmomenten worden gebruikt.

Bij Advent bestaat wel een directe relatie met kaarsen doordat een traditionele adventskrans bijvoorbeeld drie paarse en één roze kaars kan hebben. Dat specifieke gebruik betekent niet dat tijdens Advent alle kerkkaarsen paars worden.

Wat betekent de liturgische kleur roze?

Roze is een bijzondere liturgische kleur die slechts op enkele momenten kan worden gebruikt. De kleur markeert een vreugdevoller moment binnen een periode die verder vooral door paars wordt gekenmerkt.

Roze kan voorkomen op de derde zondag van Advent, Gaudetezondag, en op de vierde zondag van de Veertigdagentijd, Laetarezondag.

Bij een adventskrans met drie paarse en één roze kaars wordt daarom de roze kaars op de derde zondag van Advent aangestoken.

Meer over dat specifieke gebruik lees je bij adventskaarsen en de adventskrans.

Welke liturgische kleur hoort bij Advent?

Paars is binnen de rooms-katholieke en verschillende andere westerse christelijke tradities de belangrijkste liturgische kleur van Advent. Op de derde zondag van Advent kan roze worden gebruikt.

Bij adventskaarsen kunnen deze kleuren rechtstreeks in de kaarsen terugkomen. Dat is een specifieke toepassing van kleur binnen de adventstraditie en moet niet worden verward met de kleur van alle andere kaarsen in de kerk.

Welke liturgische kleur hoort bij Kerst?

Wit is een belangrijke liturgische kleur tijdens Kerst en de kersttijd en sluit aan bij het feestelijke karakter van de geboorte van Christus. Afhankelijk van traditie en uitvoering kunnen ook feestelijke accenten zoals goud voorkomen.

Decoratieve kerstkaarsen thuis hoeven vanzelfsprekend geen liturgisch kleurenschema te volgen. Rode, groene, gouden en andere kerstkleuren hebben vooral een decoratieve en culturele toepassing.

Welke liturgische kleur hoort bij de Veertigdagentijd?

Paars is de kenmerkende liturgische kleur van de Veertigdagentijd voorafgaand aan Pasen. Deze periode staat in het teken van voorbereiding en bezinning.

Op de vierde zondag van de Veertigdagentijd, Laetarezondag, kan roze worden gebruikt. Rond de Goede Week en Pasen veranderen de liturgische kleuren vervolgens opnieuw afhankelijk van de betreffende dag en viering.

Welke liturgische kleur hoort bij Pasen?

Wit is de belangrijkste feestelijke liturgische kleur tijdens Pasen en de paastijd. De kleur sluit aan bij licht, vreugde en verrijzenis.

Ook de paaskaars is doorgaans wit of ivoorkleurig. Bij de paaskaars is die lichte kleur onderdeel van de traditionele uitvoering van de kaars zelf.

Welke liturgische kleur hoort bij Pinksteren?

Rood is de liturgische kleur die bij Pinksteren wordt gebruikt. De kleur wordt onder andere verbonden met vuur en de Heilige Geest.

Ook hier geldt dat de rode liturgische kleur niet automatisch betekent dat alle kaarsen in de kerk rood zijn. De kleur is vooral zichtbaar in gewaden en andere liturgische elementen.

Welke liturgische kleur wordt gebruikt bij een uitvaart?

Dat hangt af van kerkelijke traditie en plaatselijk gebruik. Binnen de rooms-katholieke liturgie kan onder andere paars worden gebruikt. Ook wit komt bij uitvaarten voor.

Het is daarom te eenvoudig om één kleur als universele christelijke uitvaartkleur aan te wijzen. Bij een specifieke viering is de eigen kerkelijke traditie bepalend.

Zijn liturgische kleuren hetzelfde in iedere christelijke kerk?

Nee. Er bestaan veel overeenkomsten tussen westerse christelijke tradities, maar de precieze toepassing van kleuren verschilt. Rooms-katholieke, anglicaanse en protestantse kerken volgen niet noodzakelijk op ieder moment exact hetzelfde systeem.

Ook oosters-orthodoxe kerken kennen eigen liturgische tradities en kleurgebruiken die niet zonder meer gelijkgesteld kunnen worden aan het westerse kleurensysteem.

Hebben kerkkaarsen zelf liturgische kleuren?

Soms, maar niet automatisch. Wanneer wordt gesproken over de liturgische kleur van een dag of periode gaat het vooral om de kleur die terugkomt in gewaden, altaarkleden en andere paramenten.

Altaar- en andere grote kerkkaarsen blijven vaak wit of ivoorkleurig gedurende verschillende liturgische perioden. Een paarse Advent betekent dus niet automatisch paarse altaarkaarsen en een rode Pinksterdag betekent niet automatisch rode kerkkaarsen.

Hebben gekleurde devotielichtjes ook een liturgische betekenis?

Niet automatisch. Devotielichtjes bestaan bijvoorbeeld met transparante, rode, amberkleurige of blauwe houders. Zo'n kleur kan traditioneel, symbolisch, praktisch of decoratief zijn, maar volgt niet automatisch het systeem van liturgische kleuren.

Een rood, blauw of amber devotielicht betekent dus niet dat dit op dat moment de liturgische kleur van de kerk is. Bij bepaalde devoties kunnen kleuren wel associaties hebben. Blauw wordt bijvoorbeeld vaak met Maria verbonden, maar een blauw devotielicht is daardoor niet automatisch een officieel liturgisch Mariakaarsje.

Meer over dit type licht en de verschillende benamingen lees je bij devotiekaarsen, votiefkaarsen en offerkaarsen.

Wanneer heeft de kleur van de kaars zelf wel betekenis?

Bij sommige specifieke toepassingen kan de kleur van de kaars bewust deel uitmaken van de traditie. De adventskrans is daarvan een duidelijk voorbeeld. Bij een uitvoering met drie paarse en één roze kaars verwijzen de kleuren rechtstreeks naar de adventsperiode en Gaudetezondag.

Ook bij andere plaatselijke, kerkelijke of devotionele gebruiken kunnen gekleurde kaarsen voorkomen. Het is daarom belangrijk onderscheid te maken tussen een specifieke gekleurde kaars en de algemene liturgische kleur van de viering.

Waarom blijven altaarkaarsen vaak wit?

Altaarkaarsen hebben hun eigen functie en hoeven niet bij iedere wisseling van liturgische kleur te worden vervangen. Een witte of ivoorkleurige altaarkaars is daardoor breed inzetbaar gedurende verschillende perioden van het kerkelijk jaar.

Meer over deze kaarsen lees je bij altaarkaarsen en grote kerkkaarsen.

Liturgische kleur en kleur van de kaars: wat is het verschil?

De liturgische kleur vertelt vooral iets over het moment binnen het kerkelijk jaar. De kleur van een kaars of kaarshouder is een eigenschap van het gebruikte product. Die twee kunnen met elkaar verbonden zijn, maar hoeven niet hetzelfde te zijn.

Een kerk kan bijvoorbeeld tijdens Advent paarse gewaden gebruiken terwijl op het altaar witte kaarsen staan. Tegelijkertijd kan elders in dezelfde kerk een adventskrans met paarse en roze kaarsen staan en kunnen bij een plaats voor persoonlijke devotie rode of transparante lichtjes branden. Deze verschillende kleurtoepassingen kunnen dus naast elkaar bestaan.

Veelgestelde vragen over liturgische kleuren

Wat zijn de belangrijkste liturgische kleuren?

De belangrijkste liturgische kleuren binnen de westerse christelijke traditie zijn wit, groen, rood en paars. Op enkele momenten kan ook roze worden gebruikt.

Wat betekent de liturgische kleur wit?

Wit wordt onder andere verbonden met licht, vreugde, feest en zuiverheid en wordt bijvoorbeeld tijdens de kersttijd en paastijd gebruikt.

Wat betekent de liturgische kleur groen?

Groen wordt vooral gebruikt tijdens de tijd door het jaar en wordt onder andere verbonden met groei, leven en hoop.

Wat betekent de liturgische kleur rood?

Rood wordt onder andere verbonden met vuur, de Heilige Geest, bloed en martelaarschap en wordt bijvoorbeeld gebruikt met Pinksteren.

Wat betekent de liturgische kleur paars?

Paars wordt gebruikt tijdens perioden van voorbereiding en bezinning, waaronder Advent en de Veertigdagentijd. De kleur kan ook in andere liturgische situaties voorkomen.

Wanneer wordt de liturgische kleur roze gebruikt?

Roze kan worden gebruikt op Gaudetezondag, de derde zondag van Advent, en Laetarezondag, de vierde zondag van de Veertigdagentijd.

Moeten kerkkaarsen dezelfde kleur hebben als de liturgische kleur?

Nee. De liturgische kleur is vooral zichtbaar in gewaden en paramenten. Altaar- en kerkkaarsen blijven vaak wit of ivoorkleurig, ook wanneer de liturgische kleur bijvoorbeeld groen, rood of paars is.

Zijn de kleuren van devotielichtjes ook liturgische kleuren?

Nee, niet automatisch. Devotielichtjes kunnen bijvoorbeeld rood, blauw, amberkleurig of transparant zijn zonder dat deze kleur overeenkomt met de liturgische kleur van de betreffende dag of periode.